Τα σχολικά εγχειρίδια είναι εργαλεία μάθησης,

σύγχρονα ή αναχρονιστικά, όπως για παράδειγμα

 τα εργαλεία ψαρέματος

  

         Πώς μαθαίνει ο μαθητής Ανάγνωση, Ιστορία, Μαθηματικά κ.ά. στην Ελλάδα και τις άλλες χώρες: Σε ποιο ποσοστό εξαρτώνται από το σχολικό εγχειρίδιο- εργαλείο η διδασκαλία και η μάθηση; Διδασκαλία και μάθηση πραγματώνονται με τις σημειώσεις επάνω στο βιβλίο ή στο τετράδιο; Οι εξετάσεις μπορούν να γίνουν με ανοικτά βιβλία; Πώς θα επέλθει η πολυπόθητη μεταβολή στην ποιότητα προγραμμάτων σπουδών, βιβλίων, βιβλιοθηκών κλπ της ελληνικής (εκ)παίδευσης;

      Αξίζει να εξηγηθεί παραστατικά με παραδείγματα με ποιο τρόπο μπορεί να καλλιεργηθεί και στο ελληνικό σχολείο η κριτική και συνθετική ικανότητα των Μαθητών, ώστε να μην περιορίζεται       στην άκριτη αποστήθιση:

       «Πριν μερικά χρόνια, όταν ακόμα ήμουν Καθηγητής στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, πήρα ένα γράμμα από ένα Μαθητή μου της προηγούμενης σχολικής χρονιάς, ο οποίος για οικογενειακούς λόγους είχε αναγκαστεί να παρακολουθήσει την Α΄ Λυκείου στην Αμερική. Ο μαθητής μού έγραφε ότι έκαναν την ίδια Ιστορία (Δυτικής Ευρώπης) που είχαμε κάνει μαζί την προηγούμενη χρονιά στην Τρίτη Γυμνασίου. Ο τρόπος όμως ήταν ολότελα διαφορετικός. Το μάθημα δεν συνίστατο στην παράδοση λίγων σελίδων τη φορά από κάποιο βιβλίο, αλλά σε κριτική και συνθετική παρουσίαση ολόκληρων περιόδων. Ο μαθητής δε χρειαζόταν να αποστηθίσει, αλλά να κατανοήσει, να κρίνει και να συνθέσει, ανατρέχοντας πολλές φορές στη Σχολική Βιβλιοθήκη. Έπρεπε με άλλα λόγια, να καταλάβει τις γενικότερες συνθήκες της εποχής και την πορεία του ιστορικού γίγνεσθαι. Το γράμμα του μαθητή με προβλημάτισε. Ένιωθα πια παγιδευμένος στην «ύλη», στο συγκεκριμένο βιβλίο, που κάποιοι άλλοι είχαν επιλέξει και επιβάλει. Δεν μπορούσα πια να καταλάβω, γιατί έπρεπε για έξι μήνες να ασχολούμαι με τις 150 σελίδες ενός βιβλίου, τη στιγμή που ένας μέσος άνθρωπος μπορεί άνετα να τις διαβάσει σε 4-5 ώρες».

       Οι μαρτυρίες και οι προβληματισμοί, όπως η προηγούμενη είναι πολλές και συγκλίνουν στα ακόλουθα  συμπεράσματα:

      1.«Το όλον προηγείται του μέρους»

      Η εισαγωγή ολιστικών και ερευνητικών μεθόδων πολλαπλής μάθησης στην εκπαίδευση απαιτεί κατ’ αρχήν την ύπαρξη βιβλιοθηκών και πολλών βιβλίων για κάθε μάθημα. Ο μαθησιακός Σχολικός Εξοπλισμός για Δασκάλους και Μαθητές είναι απαραίτητος και ανάλογος με τον πλούσιο εξοπλισμό Ψαρέματος (το πλήρες σετ ψαρέματος περιλαμβάνει 165 διαφορετικά εργαλεία: καλάμια, αγκίστρια, δίκτυα, απόχες κ. ά). Η βιβλιογραφία και η «ύλη» υπό τη μορφή θεμάτων δίνεται στην αρχή του χρόνου και ο καθηγητής θα κάνει συνολική, διεξοδική, συνθετική, κριτική παρουσίαση. Οι μαθητές αξιολογούνται από τον τρόπο επεξεργασίας επιμέρους θεμάτων που τους έχουν ανατεθεί,  για τα οποία θα βρίσκουν βιβλιογραφία στην έντυπη ή ηλεκτρονική βιβλιοθήκη.

      2.Το εγχειρίδιο δεν είναι «ευαγγέλιο» της γνώσης, αλλά εργαλείο για τη μάθηση

    Η μέθοδος Διδασκαλίας εξαρτάται σε πολύ μεγάλο ποσοστό, όπως το είδος του ψαρέματος, από τη δομή του βιβλίου-εργαλείου. Το εγχειρίδιο είναι  εργαλείο κυρίως για τη μάθηση της γνώσης , πρώτα του Δασκάλου. Δεν είναι «ευαγγέλιο» της γνώσης: Το σχολικό βιβλίο, και το βιβλίο γενικότερα, κάποτε αποτελούσε τη μοναδική ολοκληρωμένη και πολύτιμη πηγή γνώσης. Ο φοιτητής ή ο μαθητής μπορούσε να φυλάξει τα βιβλία του, όχι ως αναμνηστικά κειμήλια αλλά ως πραγματικές πηγές άντλησης πληροφοριών στη μεταγενέστερη κοινωνική και επιστημονική ζωή του. Επειδή το επιστημονικό βιβλίο ήταν ακριβό και δυσεύρετο. Οι γνώσεις έπρεπε κατά το δυνατόν να αποθηκεύονται στο μυαλό του μαθητή ή του σπουδαστή, ώστε η ανάκληση των πληροφοριών να είναι πιο εύκολη.

   Σήμερα κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατόν να συμβεί. Η γνώση στους περισσότερους τομείς αυξάνει με ιλιγγιώδεις ρυθμούς και έτσι ένα βιβλίο τη στιγμή που παρουσιάζεται ως φυσική οντότητα έχει τις πιο πολλές φορές ξεπεραστεί από τις νεότερες εξελίξεις. Η εξέλιξη της κάθε επιστήμης καταγράφεται στα χιλιάδες επιστημονικά βιβλία, έντυπα και ηλεκτρονικά, περιοδικά που κυκλοφορούν.

    Η υπέρβαση του «βιβλίου-ευαγγελίου», του βιβλίου αυθεντία, δεν έχει ακόμα κατορθωθεί στην ελληνική (εκ)παίδευση, δυστυχώς σε πολλές περιπτώσεις ούτε στην τριτοβάθμια. Όταν αυτή η ανάγκη θα γίνει κατανοητή, αυτόματα θα επέλθει και η πολυπόθητη μεταβολή στην ποιότητα της εκπαίδευσης και θα περιοριστεί η μέθοδος «σήριαλ» λίγων σελίδων.

       3.Ολιστική, ερευνητική και κριτική προσέγγιση 

       Μόρφωση δεν είναι πλέον η ξερή απομνημόνευση γνώσεων αλλά κυρίως η εκμάθηση του τρόπου ανεύρεσης, αξιοποίησης και αξιολόγησης της γνώσης. Η πρόσβαση στις πληροφορίες είναι πλέον εύκολη, οπότε το επίκεντρο και ο στόχος της εκπαίδευσης μετατίθεται από τη μετάδοση γνώσεων στη μετάδοση δεξιοτήτων αξιοποίησης της γνώσης. Οι κυριότερες δεξιότητες του τύπου αυτού αναφέρονται στη συνθετική και κριτική ικανότητα, δηλαδή στην επιλογή των κατάλληλων  και αξιόπιστων πληροφοριών και στη συνθετική και κριτική αξιοποίηση ή παρουσίασή τους. Μια τέτοια προσέγγιση οδηγεί στην υπέρβαση του βιβλίου ως μοναδικής αυθεντίας, το βιβλίο-ευαγγέλιο, και το καθιστά μέσο και εργαλείο. Παράλληλα, και αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, μια τέτοια προσέγγιση αξιοποιεί τη βασική δεξιότητα που μεταδίδει το σχολείο, τη δυνατότητα ανάγνωσης και γραφής, πράγμα που σημαίνει ότι ο μαθητής χρειάζεται να διαβάσει, όχι να απομνημονεύσει, πολύ περισσότερα από τις λίγες σελίδες ενός και μόνου βιβλίου, προκειμένου να αρχίσει να διαμορφώνει άποψη σχετικά με κάποιο συγκεκριμένο τομέα ή συγκεκριμένο θέμα. Ο μαθητής δεν χρειάζεται να αποστηθίσει, αλλά να κατανοήσει, να κρίνει και να συνθέσει. Χρειάζεται συνθετική και κριτική ικανότητα, αξιοποίηση και αξιολόγηση της γνώσης.

  1. Εξετάσεις με ανοιχτά βιβλία

      Για την ποιοτική μάθηση πρώτα του Δασκάλου ως μαθητή και σπουδαστή στο Πανεπιστήμιο αξίζει να μελετηθεί το παράδειγμα από την πανεπιστημιακή εκπαίδευση στην Αγγλία: Ο καθηγητής εκεί έκανε εισαγωγή, εντόπιζε προβλήματα και θέματα και μετά εμείς οι φοιτητές καλούμασταν να κάνουμε αυτό που κάθε εγγράμματος πρέπει να κάνει, να διαβάσουμε σελίδες επί σελίδων, χωρίς όμως να αποστηθίζουμε, απλώς να κατανοούμε και να προβληματιζόμαστε. Και η μέθοδος αυτή δεν ισχύει μόνο στην τριτοβάθμια, αλλά και στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Το μάθημα της λογοτεχνίας, χαρακτηριστικό παράδειγμα, δεν είναι στηριγμένο σε ένα ανθολόγιο μερικών σελίδων αλλά σε ολόκληρα έργα, μυθιστορήματα, κτλ., που οι μαθητές έπρεπε να διαβάσουν, να κρίνουν και να αξιολογήσουν σε συνάρτηση με το περιέχον κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο στο οποίο γράφτηκαν.

    Στις εξετάσεις με ανοιχτά βιβλία, δεν ζητούνται πληροφορίες, οι οποίες είναι εκεί, περιέχονται στα βιβλία. Αυτό που αναζητείται είναι η κριτική προσέγγισή τους και η πρακτική τους εφαρμογή. Οι φοιτητές προσέρχονται με όποιοι βοήθημα θέλουν, το μόνο που απαγορεύεται είναι η μεταξύ τους συνεννόηση, αλλά και αυτή η απαγόρευση είναι περιττή, γιατί δύο κριτικές συνθέσεις δεν είναι δυνατόν να μοιάζουν μεταξύ τους!

   Σε μια παρόμοια  μεταβατική περίοδο δημιουργούνται πολλά προβλήματα, που είναι πιο σημαντικά οξυμένα κυρίως για τους διδάσκοντες, οι οποίοι θα πρέπει να αποβάλουν παλιές κακές συνήθειες, να αλλάξουν διδακτική νοοτροπία και να εθιστούν  σε μεθόδους διαφορετικές από αυτές με τις οποίες οι ίδιοι διδάχτηκαν. Μερικοί μάλιστα  θα αναγκαστούν επιτέλους να διαβάσουν! 

       5.Αλλαγές στα προγράμματα σπουδών, «τα πάντα ρει»!

      Το σχολικό εγχειρίδιο παραμένει ο κυρίαρχος «βασιλιάς» στο σχολείο, παγκοσμίως. Σε τακτά και όχι ευκαιριακά χρονικά διαστήματα, ανά τριετία, πενταετία ή/και δεκαετία, γίνονται αλλαγές στα προγράμματα σπουδών και τα εγχειρίδια, ώστε να προσαρμόζονται στις νέες τεχνολογικές και εκπαιδευτικές συνθήκες, διότι «τα πάντα ρει» και πολλές φορές η καινούργια γνώση ανατρέπει την παλιά. Μόνο στην Ελλάδα αρκετά σχολικά βιβλία, και συνακόλουθα οι μέθοδοι διδασκαλίας και μάθησης, είναι του περασμένου αιώνα. Στη χώρα μας η σχολική διδασκαλία και μάθηση πραγματώνονται με τις σημειώσεις επάνω στο βιβλίο και όχι  σε τετράδιο, με άμεση συνέπεια οι μαθητές να συγχέουν ακόμα και τους διαφορετικούς ρόλους βιβλίου και τετραδίου!

     Είναι «ηλίου φαεινότερο» ότι το ελληνικό Εκπαιδευτικό Σύστημα δεν έχει  ακόμα ανακαλύψει τον τροχό. Δεν έχει γίνει κατανοητό το αυτονόητο ότι στην εποχή μας «το βιβλίο- αυθεντία πέθανε, ζήτω το δημιουργικό διάβασμα». Δεν έχει γίνει αντιληπτό ότι η διαχείριση των σχολικών βιβλίων από το Υπουργείο Παιδείας, την Δ/νση Εκδόσεων του  «ΙΤΥΕ Διόφαντος», είναι σπάταλη, ενεργοβόρα, ρυπογόνα, βιβλιοφθόρα και χρονοβόρα, αναχρονιστική, αντικοινωνική, αντιπεριβαλλοντική και υπερκαταναλωτική. Η επαναχρησιμοποίηση των σχολικών εγχειριδίων είναι θεμελιώδης τόσο για την εισαγωγή όσο και για την εμπέδωση των αλλαγών.

 

Σχολικά βιβλία μιας χρήσης και μετά

πέταμα είτε σε μπαούλο, είτε σε χωματερή

Εκπαιδευτικός υπερσυναισθηματισμός

 μιας «ρακοσυλλέκτριας αναμνήσεων»

     «Τα βιβλία σου, κυρίως τα σχολικά, είναι οι φορείς του πνευματικού σου αγώνα και των αγωνιών, το ύφασμα με το οποίο ντύθηκες τα σχολικά σου χρόνια.

     Θυμάσαι τον Ι. Καποδίστρια, γιατί στη σελίδα 37 έγραψε ο Νίκος «σ’ αγαπώ» με τρεμουλιαστή γραμματοσειρά. Τον Γ. Καραϊσκάκη τον είχες ζωγραφίσει λίγο: γυαλάκια διανοούμενου και πεταλούδες στη φουστανέλλα. Αφήνω στην άκρη την παχιά γενειάδα της Μπουμπουλίνας.

      Το ελαφρώς ή βαρέως βανδαλισμένο βιβλίο από τα χέρια των μαθητών, δημιουργικών ή απλώς πολύ βαριεστημένων, είναι η μηχανή του χρόνου μας».

 

«Στο οπισθόφυλλο των βιβλίων μας έως και την

 προηγούμενη δεκαετία έγραφε ΟΕΔΒ και τα παιδιά ανέπτυσσαν, αλλοιώνοντας ελαφρώς τη σειρά:

Ο Δάσκαλος Είναι Βλάκας»

Κατασκευή - Φιλοξενία: E-base.gr