Ψυχολογική, νομική και ποινική αντιμετώπιση της βίας

Γιώργος Μαστορίδης

   Το πάθος, ως δεύτερο συνθετικό της λέξης εχθροπάθεια, δηλώνει πάθηση, έντονα αρνητικά και βασανιστικά συναισθήματα, τα οποία κυριαρχούν στη λογική σκέψη και δράση είτε ενός προσώπου είτε συνηθέστερα μιας ομάδας ατόμων. Σε ψυχολογικό επίπεδο η έννοια είναι συνώνυμη της μισαλλοδοξίας, της κακίας, της εμπάθειας και της μοχθηρίας. Όταν όμως, τα ατομικά ή ομαδικά εχθρικά συναισθήματα μετατρέπονται σε πράξεις και κατευθύνονται βίαια και οργανωμένα εναντίον άλλων προσώπων ή ομάδων, τότε εκτός από το ψυχολογικό και ψυχιατρικό ενδιαφέρον αποκτούν εγκληματολογική, νομική και πολιτική διάσταση.

 

     Σε ατομικό επίπεδο η ψυχοσύνθεση των εχθροπαθών ατόμων απεικονίζεται χαρακτηριστικά στον ακόλουθο μύθο του Αισώπου, «Δύο εχθροί»: «Δύο άνθρωποι, εχθροί μεταξύ τους, ταξίδευαν με το ίδιο πλοίο, ο ένας στην πρύμνη και ο άλλος στην πλώρη. Έπιασε όμως κακοκαιρία και το πλοίο κινδύνευε να βυθιστεί. Αυτός που καθόταν στην πρύμνη ρώτησε τον κυβερνήτη, ποιο μέρος του πλοίου θα βυθιζόταν πρώτο. «Η πλώρη» απάντησε εκείνος. «Για μένα δεν είναι λυπηρός ο θάνατος, αποκρίθηκε, αφού πρόκειται να ιδώ τον εχθρό μου να πεθαίνει πριν από μένα». Ο μύθος δηλώνει ότι μερικοί άνθρωποι αδιαφορούν εντελώς για τη δική τους βλάβη, αρκεί να δουν τους εχθρούς να παθαίνουν κακό πριν από αυτούς». Αυτή η συμπεριφορά είναι στη βάση της ψυχολογικό και ψυχιατρικό θέμα. Είναι προφανές όμως ότι οι συνέπειες είναι καταστροφικές, όταν ένα ψυχολογικό και ιδεοληπτικό σύμπλεγμα μετασχηματίζεται σε εχθρική πράξη. Το πρόβλημα βεβαίως παίρνει άλλες διαστάσεις, όταν δηλαδή η εχθρική διάθεση δεν περιορίζεται σε επίπεδο προθέσεων, αλλά παίρνει την μορφή οργανωμένης δράσης, είτε ατομικής είτε ομαδικής. Η οργανωμένη βία, ο χουλιγκανισμός, και η καταστροφική δράση ατόμων και ομάδων, ως άλλων βανδάλων, αλλά κατά δήλωσή τους, αντιφασιστών, αντικομμουνιστών, αντιεξουσιαστών, αναρχικών, κουκουλοφόρων, εγκληματικών και τρομοκρατικών οργανώσεων κ.ά. μπορεί και πρέπει να ερμηνεύεται ως αρρωστημένη και βαθιά ριζωμένη έχθρα, έμπρακτη μισαλλοδοξία και καταστροφική εχθροψυχοπάθεια. Ασφαλώς και πρέπει να αντιμετωπίζεται με ανάλογες προβλεπόμενες κυρώσεις. Για παράδειγμα, όποιος καίει την αμερικανική ή άλλη σημαία είναι ή όχι εχθροπαθής; Πρέπει ή δεν πρέπει να διώκεται ποινικά; Ή μήπως, αντίθετα, η ενέργεια αυτή πρέπει να επιβραβεύεται ως βίαιη μεν, αλλά καλή πράξη… ελευθερίας, αντίστασης και ανυπακοής;

 

   Τον Μάρτιο του 2011, κατά την δημόσια διαβούλευση του σχεδίου νόμου του υπουργείου Δικαιοσύνης «Για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του Ποινικού Δικαίου», προκλήθηκαν ποικίλοι προβληματισμοί. Η έννοια «εχθροπάθεια» στο Άρθρο 2 διευκρινίστηκε ότι πρέπει να νοηθεί ως νομικός όρος αναφερόμενος τόσο στην καλλιέργεια όσο και στην εξωτερίκευση αισθημάτων μίσους και εχθρότητας. Στο άρθρο 3 προβλέπεται ότι «όποιος δημόσια, προφορικά ή διά του Τύπου ή μέσω του Διαδικτύου ή με οποιοδήποτε άλλο μέσο ή τρόπο, εγκωμιάζει ή αρνείται ή εκμηδενίζει τη σημασία εγκλημάτων γενοκτονίας, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας και εγκλημάτων πολέμου... και η πράξη αυτή στρέφεται κατά ομάδας προσώπων που προσδιορίζεται με βάση τη φυλή, το χρώμα, την θρησκεία, την εθνική ή εθνοτική καταγωγή ή το γενετήσιο προσανατολισμό, κατά τρόπο που μπορεί να προκαλέσει ή διεγείρει σε βιαιοπραγίες ή εχθροπάθεια κατά μιας τέτοιας ομάδας, ή μέλους της, τιμωρείται με φυλάκιση έως δύο (2) έτη και χρηματική ποινή χιλίων έως τριών χιλιάδων (1.000 - 3.000) ευρώ». Αρκετοί εκπρόσωποι της Ακροαριστεράς και της Ακροδεξιάς θεώρησαν ότι οι διατάξεις αυτές είναι επικίνδυνες. Διακήρυξαν ότι γενικά ο νόμος για τον ρατσισμό και την ξενοφοβία πρέπει να θεωρηθεί ως εχθροπάθεια στην… ελευθερία. Ο νόμος βέβαια ψηφίστηκε με μεγάλη πλειοψηφία, η οποία στηρίχτηκε στην απλή λογική, αλλά και στην δημοκρατική αντίληψη πολλών Αριστερών Πολιτικών, όπως ο Λεωνίδας Κύρκος, ο οποίος υποστήριζε εμφαντικά: «Σύγκρουση ιδεών, όχι μισαλλοδοξία και βία: δεν οδηγούν πουθενά». Διαχρονικά ο προοδευτικός δημοκρατισμός, η δημοκρατική ιδεολογία, έχει δώσει την πολιτική απάντηση: κανείς δεν διώκεται για τις ιδέες του, παρά μόνον για τις παράνομες ή/και τις εγκληματικές πράξεις του.

 

     Τα εχθροπαθή άτομα διακρίνονται κυρίως από μια μορφή ψυχοφθόρου εγωκεντρισμού και συμπλεγματικής ιδεοληψίας. Αυτές οι ιδιότητες διαμορφώνουν στους εχθροπαθείς αχαλίνωτο ναρκισσισμό και εγωκεντρική εθελοτυφλία. Επιθετικότητα, λεκτική βία, ολοφάνερη λατρεία της μονομέρειας, αντίληψη ότι δίκαιο και σωστό είναι το δικό τους συμφέρον, ενώ οτιδήποτε άλλο είναι άδικο και λαθεμένο, είναι μερικά χαρακτηριστικά παθολογικά γνωρίσματα. Όχι μόνο αδιαφορούν πλήρως για το κοινό συμφέρον, αλλά και το υπονομεύουν. Η παραβατική, κοινωνική και πολιτική, εχθροπάθεια αναφέρεται στις πράξεις ατομικής και ομαδικής επιθετικότητας, η οποία προκαλεί ή σκοπεύει να προκαλέσει εγκληματικό τραυματισμό ή φθορά και βλάβη σε πρόσωπα ή/και πράγματα. Είναι ευνόητο ότι, όταν τα άτομα αυτά συγκροτούν εχθροπαθείς ομάδες, συμπεριφέρονται με εντονότερο αντικοινωνικό αμοραλισμό και νοσηρότερο ριζοσπαστικό ακτιβισμό, όπως συγκεκριμένα συμβαίνει στις περιπτώσεις της ρατσιστικής, της ποδοσφαιρικής και της τρομοκρατικής βίας.

 

     1.Η ρατσιστική βία:

     Το αρχαίο ρητό «Homo homini lupus, ο άνθρωπος είναι για τον άνθρωπο λύκος» αποδίδει στην ανθρώπινη φύση ενστικτώδη επιθετικότητα και εχθρότητα. Αυτό συνεπάγεται ότι ο άνθρωπος στη «φυσική» του κατάσταση βρίσκεται σε συνεχή διαμάχη με τον εαυτό του και τους άλλους. Την άποψη αυτή, η οποία αιτιολογεί την έμφυτη ροπή του ανθρώπου προς τη βία, ο Άγγλος φιλόσοφος Τόμας Χομπς τον 16ο αιώνα την μετέτρεψε σε θεωρία προκαλώντας συζητήσεις και αντιδράσεις. Σύμφωνα με τον Χομπς, σε μια κατάσταση όπου επικρατεί σύγχυση και ανομία, ο κάθε άνθρωπος, παρακινούμενος από τα πιο βαθιά του ένστικτα, προσπαθεί να βλάψει οποιονδήποτε άλλον συνάνθρωπο, ιδιαίτερα όταν είναι διαφορετικός στην εθνικότητα και την φυλή, έχοντας ως δικαιολογία και κίνητρο κυρίως την αυτοπροστασία και την ξενοφοβία. Η ενστικτώδης συμπεριφορά συγχέει την διαφορετικότητα με την πολιτισμική ανωτερότητα ή την ανισότητα. Στην φυλετική εχθροπάθεια η εγωκεντρική επιθυμία του ατομικού συμφέροντος είναι ισχυρότερη από κάθε ηθικό στοχασμό και κοινωνικό ανθρωπισμό, με αποτέλεσμα την διαρκή κοινωνική ανηθικότητα. Η επικράτηση αυτής της αντίληψης θα είχε ως άμεση συνέπεια όχι μόνο ο καθένας να βλέπει τον διαφορετικό συνάνθρωπό του ως εχθρό, αλλά και να προσπαθεί με κάθε μέσο να τον εξαφανίσει.

 

     2.Ο ποδοσφαιρικός χουλιγκανισμός:

     Είναι γνωστό ότι στην χώρα μας για την αποφυγή επεισοδίων είναι αδύνατη η συνύπαρξη στο ίδιο γήπεδο των φιλάθλων αντιπάλων ποδοσφαιρικών ομάδων. Επανειλημμένα έχουν προκληθεί καταστροφές και τραυματισμοί, όταν το αποτέλεσμα δεν ικανοποιεί τις επιθυμίες φανατικών οπαδών. Παρά το ότι στην συντριπτική τους πλειοψηφία οι οπαδοί δεν έχουν να κερδίσουν από το ποδόσφαιρο τίποτε το υλικό, εντούτοις η βαθιά ριζωμένη έχθρα ορισμένων ατόμων προς την αντίπαλη ομάδα οδηγεί σε απίστευτες ηθικές και υλικές καταστροφές. Δεν είναι μόνο η έλλειψη σεβασμού στους νόμους και τους αθλητικούς κανόνες. Συνήθως οι παραβάτες, όπως και οι καταληψίες, δεν αντιλαμβάνονται ότι έσφαλαν, ακόμη και όταν ομολογούν την πράξη τους, σε αντίθεση π.χ. με τον ληστή, ο οποίος σκότωσε κατά λάθος στην διάπραξη της ληστείας. Αισθάνονται ότι υπηρετούν «ηθικές» αξίες, ανώτερες από την απειλή της σωματικής ακεραιότητας ή την πρόκληση επικίνδυνων σωματικών βλαβών στους αντιπάλους. Ο οπαδικός ποδοσφαιρικός φανατισμός μοιάζει με την θρησκοληπτική εχθροπάθεια και βία.

 

       3.Η τρομοκρατική βία:

     Η διάθεση για πολιτική σύγκρουση είναι υγιής και επιβεβλημένη, αλλά το έντονο συγκρουσιακό πολιτικό κλίμα επιτείνει και οξύνει τις αντιθέσεις. Τα συγκρουσιακά τοξικά και ταξικά γονίδια, αν αφεθούν να πολλαπλασιαστούν, συχνά γίνονται δολοφονικά και στο τέλος αυτοκαταστροφικά. Ο Ρώσος συγγραφέας Άντον Τσέχωφ (1860-1904) αναφέρει χαρακτηριστικά για την ηθική δύναμη του κοινού μίσους: «Η αγάπη, η φιλία και ο θαυμασμός δεν ενώνουν τους ανθρώπους τόσο, όσο το κοινό μίσος για κάτι». Τα μέλη εχθροπαθών και κατά δήλωσή τους ριζοσπαστικών ομάδων είναι «προϊόντα» κοινωνικοπολιτικού πολιτισμού που ηρωοποιεί κυρίως την «ταξική» σύγκρουση. Την επιδιώκουν με κάθε μέσο, τρέφονται από την ύπαρξη ή και την κατασκευή εχθρών θεωρώντας μάλιστα τον διάλογο και τον συμβιβασμό ως ήττα. Η ολοκληρωτική πολιτική σκέψη τους είναι τόσο δηλητηριασμένη, ώστε να πιστεύουν πως η δική τους η αλήθεια είναι η μοναδική. Το κοινό πολιτικό μίσος και η έχθρα κατά των αντιπάλων τους οπλίζει με την ακλόνητη πεποίθηση ότι πρέπει να τους εξοντώσουν με κάθε μέσο.

 

     Όμως στην δημοκρατική πολιτεία η ουσία είναι ότι όλα μπορούν να ειπωθούν χωρίς ύβρεις και κυρίως με επιχειρήματα. Όταν μάλιστα οι πολιτικοί αντίπαλοι και οι δημοκρατικοί θεσμοί αντιμετωπίζονται ως «εχθροί», τότε ασφαλώς οι δημοκρατικές αρετές της αγάπης, φιλίας και έμπρακτης αλληλεγγύης είναι ανάγκη να ενισχύονται θεσμικά, ενεργά και αποτελεσματικά. Η κοινωνική συνοχή και ευημερία εξασφαλίζονται δραστικά και εποικοδομητικά τόσο με την δημοκρατική μετριοπάθεια και την δημιουργική συνεργασία όσο και με την κοινωνική ορθοφροσύνη και την πολιτική ευθυκρισία.  

4/11/2016     mastoridisg@gmail.com

Κατασκευή - Φιλοξενία: E-base.gr