Ο ιστορικός Ερικ Χόµπσµπαουµ και το σύγχρονο αίτημα

για κοινωνική ειρήνη και δημοκρατία με πολιτικές ιδεολογίες

 χωρίς μισαλλοδοξία και βία

    Γιώργος Μαστορίδης

   O Eric Hobsbawm (1917-2012) συνέβαλε αποφασιστικά στην ανανέωση των κοινωνικών επιστημών με αντικείμενο την ιστορική προσέγγιση των παγκόσμιων αλλαγών. Μεγάλωσε και σπούδασε στη Βιέννη και στο Βερολίνο, αλλά μετά την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού, συνέχισε τις σπουδές του και εγκαταστάθηκε στη Βρετανία. Ανέπτυξε τη σκέψη, το έργο και τη δραστηριότητά του έξω από σύνορα και φραγμούς, γι’ αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της δημιουργικότητας και της πολυμορφίας της ιστορικής παιδείας στην αναζήτηση των κοινωνικών δυνάμεων, οι οποίες υποκινούν τη μεταβολή σε κάθε ιστορική στιγμή. Δεν ακολούθησε τον απλοϊκό μαρξιστικό λόγο, αλλά προσπαθούσε να παρουσιάζει τα λάθη, τις αστοχίες, τις αυταπάτες και τις ευθύνες όλων, δεξιών ή αριστερών, πολλών ή ολίγων.

   Ανήκει στον κύκλο των βρετανών μαρξιστών ιστορικών, οι οποίοι δραστηριοποιήθηκαν στον ακαδημαϊκό και πολιτικό χώρο λίγο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και εμπλούτισαν την ιστορική παιδεία με σειρά καινοτόμων μεθόδων και εργαλείων έρευνας. Με κύριο εκπρόσωπό τους τον Χομπσμπάουμ αμφισβητώντας τόσο την ανελικτική αντίληψη της ιστορίας όσο και έναν στενό οικονομικό ντετερμινισμό εισηγήθηκαν και καλλιέργησαν μια κοινωνική ιστορία, η οποία επικεντρώθηκε στις διαδικασίες των αλλαγών και μετασχηματισμών συνδυάζοντας την κοινωνικο-οικονομική με την πολιτισμική ανάλυση. 

    Στο βιβλίο «Η Εποχή των Άκρων (THE AGE OF EXTREMES) - Ο Σύντομος Εικοστός Αιώνας 1914-1991», Εκδόσεις ΘΕΜΕΛΙΟ 1999, διαπλέκονται σε μια πανοραματική ιστορική σύνθεση πόλεμοι, επαναστάσεις, κοινωνικές, οικονομικές και πολιτιστικές εξελίξεις, οι μεγάλοι παράγοντες που διαμορφώνουν τις ιστορικές τάσεις και προκαλούν την ανάδυση, ανάπτυξη, παρακμή και πτώση των καθεστώτων. Χωρίζεται σε τρία κύρια χρονολογικά μέρη: «Η καταστροφή» (1914-1945), «Η χρυσή εποχή»(1945-1970) και «Η κατολίσθηση» (1970-1991). Είναι γραμμένο από τη σκοπιά ενός ανθρώπου που πιστεύει στη λογική και την επιστήμη καθώς και στη δυνατότητα βελτίωσης της ανθρώπινης νοοτροπίας και συμπεριφοράς. Αποτελεί μια σπινθηροβόλα περίληψη των γεγονότων, τα οποία οδήγησαν από την Οκτωβριανή Επανάσταση των Μπολσεβίκων το 1917 στην κατάρρευση της Σοβιετικής Υπερδύναμης το 1991. Στις επτακόσιες εβδομήντα σελίδες του (17Χ24) γίνεται μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συνολική επανεκτίμηση του εικοστού αιώνα με την επισήμανση ότι οι πόλεμοι, ενώ στο παρελθόν ήταν οικονομικοί ή θρησκευτικοί, μετατράπηκαν σε ιδεολογικούς. Κοινό γνώρισμά τους η παντελής έλλειψη ανεκτικότητας στις αντίπαλες ιδέες και αντιλήψεις, καθώς και η απουσία στοιχειώδους σεβασμού στις πνευματικές και ηθικές αξίες. 

   Τον εικοστό αιώνα η ανθρωπότητα και ειδικότερα η Ευρώπη έζησε τις μεγαλύτερες ανθρωποσφαγές στην ιστορία της με εκατομμύρια νεκρούς και τραυματίες όχι μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και αδιάκριτα στον άμαχο πληθυσμό. Απέραντος πόνος, θλίψη, απόγνωση  και δυστυχία στις καρδιές και τις ψυχές των ανθρώπων από τις απίστευτες θηριωδίες τόσο κατά τη διάρκεια των ιδεολογικών πολέμων, θερμών ή ψυχρών, όσο και κατά τα ειρηνικά διαλείμματα στα «στρατόπεδα συγκέντρωσης», όπως κατ’ ευφημισμόν αποκαλούνται.

    Οι μεγάλοι πρωταγωνιστές στις παγκόσμιες συγκρούσεις ήταν ο φιλελευθερισμός και οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες του φασισμού και του κομμουνισμού, ο χιτλερισμός και ο σταλινισμός, από τα ονόματα των ηγετών τους, οι οποίοι στην ουσία είχαν εγκαθιδρύσει ολοκληρωτικά προσωποπαγή και τυραννικά καθεστώτα. Επιγραμματικά μεταφέρουμε τις ακόλουθες επισημάνσεις του συγγραφέα:

   1.Ο εικοστός αιώνας είναι ο πιο φονικός στην ιστορία της ανθρωπότητας, από λιμούς μέχρι συστηματικές γενοκτονίες, αλλά και ο πιο «ανήθικος», γιατί οι επιθέσεις έγιναν όχι μόνο όπως στο παρελθόν εναντίον ενόπλων, αλλά και εναντίον αόπλων αμάχων με τις αεροπορικές επιδρομές. Στους πολεμικούς στόχους συμπεριλαμβάνονταν η οικονομία, η υλική υποδομή και ο άμαχος πληθυσμός του εχθρού με σκοπό την ολοκληρωτική εξόντωσή του.

   2.Η συμμαχία τον Αύγουστο του 1939 του Στάλιν με τον Χίτλερ, ο οποίος εξυμνούσε τις αρετές του πολέμου, ενίσχυσε την φασιστική αδιαλλαξία και την αλαζονική έπαρση, ώστε να κάνει το μοιραίο λάθος να επιτεθεί αιφνιδιαστικά εναντίον της Σοβιετικής Ρωσίας το 1941. «Η περίοδος 1942-1945 ήταν η μόνη που ο Στάλιν σταμάτησε την τρομοκρατία του» σημειώνει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας(σ. 60).

  3.Η τελική νίκη εναντίον του Φασισμού κατέστη δυνατή μόνο χάρη στη συμμαχία του Κομμουνισμού με τον Φιλελευθερισμό, τις ορθολογικές και ανθρωπιστικές παραδοχές που συμμερίζονταν και οι δύο, ενώ ο Φασισμός τις απέρριπτε. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι οι μεγάλες δυνάμεις ΗΠΑ και ΕΣΣΔ, μετέπειτα αντίπαλες στον Ψυχρό Πόλεμο(1945-1991), δεν αντάλλαξαν ποτέ πραγματικά πυρά.

   4.Στις αρχές της δεκαετίας του ενενήντα (1990) τελείωσε μια ολόκληρη εποχή. «Ζούμε σ’ ένα νέο κόσμο», σύμφωνα και με τη δήλωση του τελευταίου ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Ο αγκυλωτός σταυρός του Φασισμού και η κόκκινη σημαία με το σφυροδρέπανο της ΕΣΣΔ αποσύρθηκαν στο χρονοντούλαπο της ιστορίας. 

   Οι μεταρρυθμίσεις του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, πασίγνωστες με τις λέξεις «γκλάσνοστ: πολιτική διαφάνεια» και «περεστρόικα: οικονομική αναδιοργάνωση», εξασφάλισαν πραγματικές ελευθερίες στους πολίτες. Όπως δήλωσε στο ιστορικό διάγγελμά του στις 25 Δεκεμβρίου 1991,  «η κοινωνία ασφυκτιούσε στη μέγγενη του γραφειοκρατικού συστήματος, καταδικασμένη να υπηρετεί την ιδεολογία και να επωμίζεται το τρομερό βάρος του εξοπλιστικού αγώνα. Είχε φθάσει στο όριο των δυνατοτήτων της. Όλες οι προσπάθειες για επί μέρους μεταρρυθμίσεις, και είχαν υπάρξει πολλές, υπέστησαν ήττα, τη μία μετά την άλλη. Η χώρα έχανε την προοπτική της. Δεν μπορούσαμε να συνεχίσουμε να ζούμε έτσι. Τα πάντα έπρεπε να αλλάξουν ριζικά». 

   Το παγκόσμιο μάθημα του εικοστού αιώνα μπορεί να χρησιμεύσει σαν ένας θεραπευτικός εμβολιασμός ιδεολογικής αλληλοκατανόησης και ειρηνικής συνύπαρξης ατόμων και λαών. Η αντίφαση να επιδιώκεται με ηθικό και πνευματικό μανδύα η ολοκληρωτική επικράτηση της «ιδανικής» ιδεολογίας με συνεχείς πολεμικούς εξοπλισμούς αποκαλύπτεται και στις απόψεις που διατυπώνει ο Richard Barnet στο βιβλίο Real Security (1981) τονίζοντας χαρακτηριστικά: «Η πολεμική οικονομία δημιουργεί θερμοκήπιο για δεκάδες χιλιάδες γραφειοκρατών, με ή χωρίς στρατιωτική στολή, οι οποίοι μεταβαίνουν καθημερινά στο γραφείο τους για να σχεδιάσουν την κατασκευή πυρηνικών όπλων ή τον πυρηνικό πόλεμο. Εκατομμύρια εργατών που η δουλειά τους εξαρτάται από το σύστημα της πυρηνικής τρομοκρατίας, επιστήμονες και μηχανικοί που μισθώνονται για να βρουν την τελική «τεχνολογική λύση» που θα εγγυάται πλήρη ασφάλεια, εργολάβοι απρόθυμοι να χάσουν εύκολα τα κέρδη τους, πολεμιστές διανοούμενοι που πωλούν απειλές και ευλογούν πολέμους».

    Το βιβλίο του Χομπσμπάουμ «Η Εποχή των Άκρων» με τις καινοτόμες μεθόδους ανοίγει νέους δρόμους στη συγγραφή και τη διδασκαλία της ιστορίας. Εμπλουτίζει τον πνευματικό και ψυχικό κόσμο  του σύγχρονου ανθρώπου και στηρίζει τον αγώνα για ειρήνη και δημοκρατία με ιδεολογίες χωρίς μισαλλοδοξία και βία.

22/6/17 

 

 

Κατασκευή - Φιλοξενία: E-base.gr