ΓΚΟΡΜΠΑΡΤΣΟΦ

ΚΑΙ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ

Τα ανθρώπινα δικαιώματα αναγνωρίζονται ως ύψιστη

αρχή- Ελεύθερες εκλογές, ελευθερία του Τύπου, θρησκευτικές ελευθερίες, αντιπροσωπευτικά όργανα εξουσίας, πολυκομματικό σύστημα - Η κοινωνία ασφυκτιούσε στη μέγγενη, τον κλοιό,

του γραφειοκρατικού συστήματος, καταδικασμένη να

υπηρετεί την ιδεολογία

Γιώργος Μαστορίδης

   

    Ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ήταν γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος και τελευταίος πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης (1985-1991). Έχει μείνει στην Παγκόσμια Ιστορία ως ο πολιτικός ηγέτης των δημοκρατικών αρχών «περεστρόικα» και «γκλάσνοστ». Αποδείχθηκε εξαιρετικά ικανός πολιτικός ηγέτης αφενός, γιατί προσπάθησε να μεταρρυθμίσει το απολυταρχικό καθεστώς που παρέλαβε και   αφετέρου, γιατί με αίσθημα δημοκρατικής και ιστορικής ευθύνης  αρνήθηκε να εφαρμόσει το  πολιτικό δόγμα «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», προκειμένου να αγκιστρωθεί στην εξουσία ισόβια, όπως οι προηγούμενοι σοβιετικοί ηγέτες.   

     Με δική του εισήγηση το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ρωσίας συναίνεσε  στην κατάργηση του άρθρου 6 του Συντάγματος της Σοβιετικής Ένωσης, που  καθιέρωνε  το μονοπώλιο της εξουσίας  του  Κόμματος  και έτσι  άνοιξε  ο δρόμος για τον κοινοβουλευτισμό, δηλαδή τον πολυκομματισμό. Οι μεταρρυθμίσεις του, πασίγνωστες με τις λέξεις «γκλάσνοστ» (διαφάνεια) και «περεστρόικα» (αλλαγή), εξασφάλισαν αυξανόμενες πραγματικές ελευθερίες για τους πολίτες του τεράστιου κράτους. Το 1987 συνυπέγραψε με τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρήγκαν τη συμφωνία καταστροφής των πυρηνικών πυραύλων μέσου βεληνεκούς. Η συμφωνία σήμανε το ουσιαστικό τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Το 1988-89 απέσυρε τα σοβιετικά στρατεύματα από το Αφγανιστάν τερματίζοντας την κατοχή, που είχε διαρκέσει εννέα χρόνια.

    Οι μεταρρυθμίσεις, ο εκδημοκρατισμός και η αποκέντρωση των εξουσιών επέτρεψαν σε ορισμένες σοβιετικές σοσιαλιστικές δημοκρατίες, όπως το Αζερμπαϊτζάν, η Γεωργία και το Ουζμπεκιστάν, να διεκδικήσουν την ανεξαρτησία τους. Τον Αύγουστο του 1991 το βραχύβιο πραξικόπημα εναντίον του κατέρρευσε, κυρίως χάρη στην υποστήριξη του προέδρου της Ρωσίας Μπορίς Γέλτσιν. Δίχως πλέον να μπορεί να αποφύγει την άμεση συνεργασία με τον Γέλτσιν και καθώς η ρωσική κυβέρνηση υποκαθιστούσε τη σοβιετική, ο Γκορμπατσόφ διέλυσε την Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος. Στις 21 Δεκεμβρίου 1991 η Συνθήκη της Αλμα-Ατα στο Καζακστάν προέβλεπε την ίδρυση της Κοινοπολιτείας των Ανεξαρτήτων Κρατών. Έντεκα πρώην σοβιετικές δημοκρατίες υπέγραψαν τη συνθήκη, η οποία είχε βασικό στόχο να επιτύχει κάποιου είδους κεντρικό έλεγχο του σοβιετικού πυρηνικού οπλοστασίου. Ο Γκορμπατσόφ δεν προσπάθησε να κρατηθεί στην εξουσία με κάθε μέσο, αλλά παραιτήθηκε στις 25 Δεκεμβρίου, τα Χριστούγεννα, του 1991. Ασφαλώς η επιλογή της ημερομηνίας δεν ήταν τυχαία. Το διάγγελμά του είναι έντονα επηρεασμένο από τα μηνύματα του χριστιανισμού και του δημοκρατισμού: «Επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία»!

     Η βαθιά πίστη στις αρχές του ανθρωπισμού και του δημοκρατισμού διαπιστώνεται από τα επιτεύγματα που υπογραμμίζει στο ιστορικό διάγγελμά του: Ελεύθερες εκλογές, ελευθερία του Τύπου, θρησκευτικές ελευθερίες, αντιπροσωπευτικά όργανα εξουσίας, πολυκομματικό πολιτικό σύστημα.

 

Διάγγελμα ειρήνης και δημοκρατίας

     «Αγαπητοί συμπατριώτες, συμπολίτες,

     Εξαιτίας της νέας κατάστασης που έχει σχηματισθεί, της δημιουργίας της Κοινοπολιτείας των Ανεξαρτήτων Κρατών, παύω τις δραστηριότητές μου στη θέση του προέδρου της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών. Παίρνω αυτή την απόφαση με μια σειρά συλλογισμών που βασίζονται στις αρχές μου. Εχω σθεναρά υποστηρίξει την ανεξαρτησία, την αυτοδιάθεση των εθνών, την κυριαρχία των δημοκρατιών αλλά την ίδια στιγμή [έχω υποστηρίξει] τη διατήρηση της Ένωσης, την ενότητα της χώρας.

      Τα γεγονότα πήραν διαφορετικό δρόμο. Υπερίσχυσε η πολιτική του διαμελισμού της χώρας και της διάλυσης του κράτους, με την οποία δεν μπορώ να συμφωνήσω. Και μετά τη διάσκεψη της Αλμα-Ατα και τις αποφάσεις που ελήφθησαν εκεί, η θέση μου σε αυτό το θέμα δεν άλλαξε. Ετσι κι αλλιώς είμαι πεπεισμένος ότι αποφάσεις τέτοιου μεγέθους πρέπει να λαμβάνονται με βάση την έκφραση της λαϊκής θέλησης.

Μολαταύτα θα συνεχίσω να κάνω ό, τι μπορώ ώστε οι συμφωνίες που υπεγράφησαν εκεί να οδηγήσουν σε πραγματική ομόνοια στην κοινωνία και να διευκολύνουν τη διαφυγή από την κρίση και τη μεταρρυθμιστική διαδικασία. Καθώς απευθύνομαι σε εσάς για τελευταία φορά από τη θέση του προέδρου της ΕΣΣΔ, θεωρώ απαραίτητο να εκφράσω την εκτίμησή μου για τον δρόμο που διανύσαμε μαζί από το 1985, ειδικά επειδή υπάρχουν πολλές αντιφατικές, επιφανειακές και υποκειμενικές κρίσεις για αυτό το θέμα.

     Η μοίρα το ήθελε και όταν βρέθηκα επικεφαλής του κράτους ήταν κιόλας ξεκάθαρο ότι δεν πήγαιναν όλα καλά στη χώρα. Υπάρχουν αρκετά από τα πάντα: γη, πετρέλαιο και αέριο, άλλος φυσικός πλούτος, και ο Θεός μάς έχει δώσει πολλή ευφυΐα και ταλέντο, και όμως ζούσαμε πολύ χειρότερα από τις ανεπτυγμένες χώρες και συνεχίζουμε να υστερούμε όλο και περισσότερο. Ο λόγος επίσης ήταν κιόλας ξεκάθαρος: Η κοινωνία ασφυκτιούσε στη μέγγενη του γραφειοκρατικού συστήματος, καταδικασμένη να υπηρετεί την ιδεολογία και να επωμίζεται το τρομερό βάρος του εξοπλιστικού αγώνα. Είχε φθάσει στο όριο των δυνατοτήτων της. Όλες οι προσπάθειες για επί μέρους μεταρρυθμίσεις, και είχαν υπάρξει πολλές, υπέστησαν ήττα, τη μία μετά την άλλη. Η χώρα έχανε την προοπτική της. Δεν μπορούσαμε να συνεχίσουμε να ζούμε έτσι. Τα πάντα έπρεπε να αλλάξουν ριζικά. Η διαδικασία αναγέννησης της χώρας και οι ριζικές αλλαγές στον κόσμο αποδείχθηκαν πολύ πιο περίπλοκες από όσο μπορούσε κανείς να περιμένει. Παρ' όλα αυτά, όλα όσα έγιναν πρέπει να λάβουν τη μνεία που τους αξίζει. Η κοινωνία αυτή απέκτησε ελευθερία, απελευθερώθηκε πολιτικά και πνευματικά, και αυτό είναι το πρώτιστο επίτευγμα, το οποίο δεν έχουμε ακόμη συνειδητοποιήσει εντελώς επειδή δεν έχουμε μάθει να χρησιμοποιούμε την ελευθερία.

      Εν τούτοις το έργο που επετεύχθη είναι ιστορικής σημασίας. Το απολυταρχικό σύστημα, το οποίο στερούσε από τη χώρα την ευκαιρία να επιτύχει και να ευημερήσει έχει εξολοθρευτεί. Μια κατάκτηση έχει επιτευχθεί καθ' οδόν προς τις δημοκρατικές αλλαγές. Ελεύθερες εκλογές, ελευθερία του Τύπου, θρησκευτικές ελευθερίες, αντιπροσωπευτικά όργανα εξουσίας, πολυκομματικό σύστημα, [όλα αυτά] έγιναν πραγματικότητα. Τα ανθρώπινα δικαιώματα αναγνωρίζονται ως ύψιστη αρχή. Η κίνηση προς μια πολύπλευρη οικονομία έχει αρχίσει, η ισότητα κάθε μορφής ιδιοκτησίας εγκαθιδρύεται, οι άνθρωποι που δουλεύουν τη γη ζωντανεύουν ξανά στο πλαίσιο της ανακατανομής, οι αγρότες έχουν κάνει την εμφάνισή τους, εκατομμύρια στρέμματα γης παραδίδονται στους ανθρώπους που ζουν στην ύπαιθρο και στις μικρές πόλεις. Η οικονομική ελευθερία του παραγωγού έχει νομιμοποιηθεί και οι επιχειρήσεις, η κατοχή μετοχών και η ιδιωτικοποίηση αναπτύσσονται με ορμή. Στρέφοντας την οικονομία προς την [ελεύθερη] αγορά είναι σημαντικό να θυμάται κανείς ότι όλα αυτά γίνονται για χάρη του ατόμου. Σε αυτή τη δύσκολη περίοδο τα πάντα πρέπει να γίνονται για την κοινωνική προστασία του ατόμου, ειδικά για τους ηλικιωμένους και τα παιδιά.

    Ζούμε σε έναν νέο κόσμο. Ο Ψυχρός Πόλεμος τελείωσε, ο εξοπλιστικός ανταγωνισμός σταμάτησε, όπως σταμάτησε και ο παρανοϊκός μιλιταρισμός που κατασπάραξε την οικονομία μας, τη δημόσια ψυχή και την ηθική μας. Η απειλή ενός παγκοσμίου πολέμου εξαλείφθηκε. Για άλλη μια φορά θέλω να τονίσω ότι από την πλευρά μου έγινε ό, τι ήταν δυνατόν για να διατηρηθεί υπεύθυνος έλεγχος των πυρηνικών όπλων.

    Ανοίξαμε τους εαυτούς μας στον κόσμο, σταματήσαμε τις παρεμβάσεις στις υποθέσεις άλλων ανθρώπων, τη χρήση στρατευμάτων εκτός των συνόρων της χώρας, και ως απάντηση ήρθαν η εμπιστοσύνη, η αλληλεγγύη και ο σεβασμός. Τα έθνη και οι λαοί αυτής της χώρας κέρδισαν αληθινή ελευθερία να διαλέξουν τον τρόπο της αυτοδιάθεσής τους. Η αναζήτηση για δημοκρατική μεταρρύθμιση του πολυεθνικού κράτους μάς έφερε στο κατώφλι της ολοκλήρωσης μιας νέας Συνθήκης Ένωσης. Όλες αυτές οι αλλαγές απαιτούσαν τεράστια προσπάθεια. Επετεύχθησαν με οξεία μάχη, με αυξανόμενη αντίσταση από τις παλαιές, τις παρωχημένες δυνάμεις. Το παλαιό σύστημα κατέρρευσε προτού το νέο προλάβει να αρχίσει να λειτουργεί και η κρίση στην κοινωνία οξύνθηκε περισσότερο. Το πραξικόπημα του Αυγούστου έφερε τη γενικευμένη κρίση στο απόλυτο όριό της. Η πιο καταστροφική συνέπεια της κρίσης αυτής είναι η διάλυση του κράτους. Και σήμερα ανησυχώ για την απώλεια του λαού μας, [την απώλεια] της υπηκοότητας σε μια μεγάλη χώρα. Οι συνέπειες μπορεί να αποδειχθούν πολύ σκληρές για όλους.

    Αφήνω τη θέση μου με ανησυχία αλλά και με ελπίδα, με πίστη σε εσάς, στη σοφία σας και στη δύναμη του πνεύματός σας. Είμαστε οι κληρονόμοι ενός μεγάλου πολιτισμού και η αναγέννησή του σε μια νέα, μοντέρνα και αξιοπρεπή ζωή τώρα εξαρτάται από τον καθένα μας. Ορισμένα λάθη σίγουρα θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί, πολλά πράγματα θα μπορούσαν να έχουν γίνει καλύτερα, αλλά είμαι σίγουρος ότι αργά ή γρήγορα οι κοινές μας προσπάθειες θα καρποφορήσουν, τα έθνη μας θα ζήσουν σε μια κοινωνία ευημερίας και δημοκρατίας.

   Εύχομαι ό, τι καλύτερο σε όλους σας».

Η παγκόσμια αναγνώριση

    Οι δημοκρατικές αρχές της γκλάσνοστ και περεστρόικα έδωσαν ώθηση όχι μόνο στη Ρωσία, αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο. Εφάρμοσε οικονομικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις, οι οποίες βελτίωσαν το βιοτικό επίπεδο και την παραγωγικότητα των εργαζομένων πολιτών. Στη χώρα του από ορισμένους θεωρείται υπεύθυνος για τη διάλυση της σοβιετικής αυτοκρατορίας. Ορισμένοι επικριτές του μάλιστα τον χαρακτηρίζουν ανοιχτά «πράκτορα», μια κατηγορία αρκετά διαδεδομένη επί εποχής Στάλιν. Ωστόσο ο ίδιος γνωρίζει πολύ καλά τι λέγεται πίσω από την πλάτη του: «Υπάρχουν ακόμη και σκεπτόμενοι άνθρωποι που θεωρούν ότι δουλεύω για κάποια ξένη δύναμη». Κι όλα αυτά για έναν πολιτικό ο οποίος, αν δεν είχε διαλυθεί η ΕΣΣΔ, θα μπορούσε θεωρητικά μέχρι και σήμερα να είναι ο ηγέτης της χώρας! Δίκαια το 1990 τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης και αναγνωρίστηκε η προσφορά του στον στρατιωτικό αφοπλισμό και στην εδραίωση της παγκόσμιας ειρήνης. Πρόσφατα μάλιστα δήλωσε: «Είμαι πεπεισμένος για τις μεταρρυθμίσεις που μας έφεραν την ελευθερία. Αυτό είναι το σημαντικότερο απ’ όλα».

   Από την παγκόσμια ιστορία γνωρίζουμε ότι κανένας μεγάλος ηγέτης δεν μπόρεσε  να ρυθμίσει τον ρουν  της ιστορίας  κατά τις επιθυμίες του.  Η ζωή  και οι  κοινωνίες  πάντοτε ακολουθούν άλλους δρόμους, ανεξάρτητους από τη θέληση των ανθρώπων. Ωστόσο αξίζει να παραδειγματιζόμαστε  από τη σκέψη και τη δράση πολιτικών ηγετών, όπως ο Γκορμπατσόφ, οποίος σε ένα από τα βιβλία του τονίζει και τα ακόλουθα: «Το μέλλον που θέλουμε - ευκαιρίες και ασφάλεια για τις οικογένειές μας, ένα καλύτερο επίπεδο ζωής, έναν ειρηνικό πλανήτη για τα παιδιά μας – όλα αυτά μπορούμε να τα επιτύχουμε. Αλλά, θα γίνουν πραγματικότητα μόνο αν συνεργαζόμαστε. Μπορούν να πραγματοποιηθούν, μόνο αν έχουμε ορθολογικές και εποικοδομητικές αντιπαραθέσεις».

28/1/2017    www.politistikomellon.eu

Κατασκευή - Φιλοξενία: E-base.gr