Η ψυχολογία του όχλου


Γιώργος Κ. Καπρινιώτης


Ένα μείζον θέμα που επηρεάζει καίρια τις σύγχρονες κοινωνίες είναι η λεγόμενη ψυχολογία του όχλου. Στην αρχαία Ελλάδα δεν ήταν άγνωστο το φαινόμενο και οι επιτήδειοι πολιτικοί, επειδή γνώριζαν ότι μπορούσαν να επηρεάζουν τα πλήθη,  συνειδητά έκαναν εκμετάλλευση.
Είναι νομίζω χαρακτηριστικό το παράδειγμα με τον Αλκιβιάδη, τότε  που η εκκλησία του δήμου έπρεπε να αποφασίσει αν θα εκστρατεύσουν οι Αθηναίοι εναντίον της Σικελίας (415 π. Χ. ). Ο Αλκιβιάδης, υπέρμαχος της εκστρατείας, διασκόρπισε ομάδες νεαρών σε όλο το μήκος και πλάτος της συγκέντρωσης του λαού και εκπαιδευμένοι από πριν γιουχάιζαν τις απόψεις του στρατηγού Νικία, που ήταν αντίθετος με  την εκστρατεία. Αντίθετα, όταν μιλούσε ο Αλκιβιάδης, συχνά πυκνά επευφημούσαν τα λόγια του αρχηγού τους. Έτσι, επηρεάστηκε η πλειοψηφία της εκκλησίας του δήμου, που, τελικά  αποφάσισε να γίνει η εκστρατεία εναντίον της Σικελίας. Εκείνη η  εκστρατεία κατέληξε σε ολοκληρωτική καταστροφή των Αθηναίων. Δεν έμεινε τίποτε που να μην καταστράφηκε, γράφει ο μέγιστος των ιστορικών  Θουκυδίδης ( «Ουδέν έστιν ότι ουκ απώλετο»).
Ο άνθρωπος, όταν βρίσκεται σε μια πολιτική συγκέντρωση, μπορεί να χάσει τη ταυτότητά του, την κρίση και την ανεξαρτησία της σκέψης. Πολλές φορές, δεν είναι σε θέση να υπακούσει στα δικά του συναισθήματα, στη δική του ψυχολογία και ψυχοσύνθεση. Ταυτίζεται με την ψυχολογία που θα διαμορφωθεί στο άτακτο ή καθοδηγημένο πλήθος. Οι πολλοί μαζί δημιουργούν μια άλλη ψυχολογία και μια ασφάλεια για τον καθένα, που συμμετέχει σε μια συγκέντρωση ή πορεία. Τα συνθήματα, οι φωνές, τα πανό και οι κινήσεις δημιουργούν μια άλλη ατμόσφαιρα και μια άλλη δυναμική. Δημιουργείται, έτσι η αίσθηση της δύναμης και της υπεροχής. Ένα τυχαίο σύνθημα είναι ικανό να παρασύρει ένα πλήθος σε βιαιότητες, βιαιοπραγίες και καταστροφές. Η λογική σκέψη υποχωρεί. Το αίσθημα της ασφάλειας συνδυάζεται όχι μόνο με τη δύναμη αλλά και με την ατιμωρησία. Επικρατεί ή άποψη ότι μέσα στο πλήθος δεν υπάρχει ευθύνη, άρα μπορώ να κάνω ό,τι θέλω και ό,τι προκύψει.
Σύμφωνα με το λεξικό του Τριανταφυλλίδη όχλος είναι  σύνολο πολλών ανθρώπων που χαρακτηρίζονται από ομαδική ψυχολογία και κυριαρχία των ενστίκτων.
Ποιες, όμως είναι οι αιτίες δημιουργίας  του όχλου;  Κατά τον Λεμπόν1 είναι οι ακόλουθες:
α) η αριθμητική δύναμη δημιουργεί ένα αίσθημα ακατανίκητης δύναμης.
β) διανοητική μεταβίβαση (κοινωνικός υπνωτισμός).
γ) η υποβολή, αποτέλεσμα της οποίας είναι η διανοητική μεταβίβαση. Με την υποβολή το άτομο δέχεται τις ιδέες αβασάνιστα, ασυνείδητα, ακούσια και τις μεταβιβάζει και στους άλλους.
Στον όχλο δίκαιο, νόμος, λογική  και αλήθεια δεν έχουν καμία θέση. Ο καθένας, όντας στην ασφάλεια, την ανωνυμία και την ατιμωρησία, δεν κουράζει καθόλου το μυαλό του να σκεφτεί και να πράξει. Είναι πιο βολικό να δέχεται αυτό που λένε και πράττουν οι άλλοι. Γράφει χαρακτηριστικά ο Θουκυδίδης2: Τόσο επιπόλαια οι πολλοί ασχολούνται με τη ζήτηση της αλήθειας και τρέπονται μάλλον προς τα έτοιμα.
Συνώνυμη λέξη του όχλου είναι και η μάζα, που εννοούμε ένα σύνολο ατόμων χωρίς δική του κρίση και θέληση και χωρίς ατομική ευθύνη.
Έτσι, το άτομο μετατρέπεται σε ένα άβουλο ον και γίνεται υποχείριο της δύναμης του όχλου. Εύστοχα  παρατηρεί ο Λεμπόν ότι από τη στιγμή που δημιουργείται όχλος και ο απαίδευτος και ο σοφός αποβάλλουν την ικανότητα της αντικειμενικής παρατήρησης. Ζουν μέσα σε μια ομαδική αυταπάτη εξαιτίας της πνευματικής τύφλωσης και του φανατισμού. Κάθε υποβαλλόμενη ιδέα για δράση θεωρείται σωστή και προπαντός εφικτή. Κάθε λογικό επιχείρημα, για να πεισθεί ο όχλος, πέφτει στο κενό. Είχε δίκιο ο Σίλλερ3 που έλεγε ότι «ο καθένας μόνος του μπορεί να είναι έξυπνος, λογικός και σοφός. Κι όμως! Όλοι μαζί κάνουν έναν ηλίθιο».
Τέλος, είναι πάρα πολύ αξιοσημείωτο το γεγονός ότι στη μάζα των ανθρώπων δεν περιλαμβάνονται μόνο όσοι μετέχουν σε μια συγκέντρωση ή πορεία αλλά και όσοι μαζοποιούνται από τα ΜΜΕ, και κυρίως από την τηλεόραση, χωρίς να είναι παρόντες σε ένα συγκεκριμένο πλήθος- όχλο. Επίσης, αξιοπαρατήρητο και χαρακτηριστικό για την εποχή μας είναι και το γεγονός ότι δεν γίνονται όχλος μόνο οι αμόρφωτοι και οι «απολίτιστοι» αλλά και οι μορφωμένοι και «πολιτισμένοι».
Το θέμα μας είναι πολύ σοβαρό και έχει πολλές παραμέτρους, γι’ αυτό θα επανέλθουμε προσεχώς.
Σημειώσεις:
1.Λεμπόν (1841 -1931) Γάλλος ιατρός, ψυχολόγος και κοινωνιολόγος. Tο πιο γνωστό του βιβλίο είναι η «Ψυχολογία των Μαζών» (1895).]
2. «Ούτως αταλαίπωρος τοις πολλοίς η ζήτησις της αληθείας και επί τα ετοίμα μάλλον τρέπονται» (Θουκυδίδης, βιβλ. Α 20).
3. Σίλλερ (1759- 1805)  Γερμανός θεατρικός συγγραφέας, ποιητής και ιστορικός.
(Γιώργος Κ. Καπρινιώτης 3 Νοεμ. 2015)

Κατασκευή - Φιλοξενία: E-base.gr