Ο Θουκυδίδης (περ. 460 – περ. 399 π.Χ), γιος του Ολόρου, από τον Άλιμο της Αττικής, υπήρξε, κατά γενική ομολογία, ο μέγιστος ιστορικός όλων των αιώνων. Θυμίζω ότι στο  έργο του «Ιστορίαι» έγραψε την ιστορία του Πελοποννησιακού πολέμου (431 – 404 π.Χ.), δηλαδή,  τον εμφύλιο πόλεμο  ανάμεσα στην Αθήνα και στη Σπάρτη και στις σύμμαχες πόλεις που είχε η καθεμιά. Τα όσα έχει καταγράψει προκαλούν και αποτροπιασμό και θα περίμενε κανείς να μην έχουμε επανάληψη των φρικαλεοτήτων του πολέμου. Η συνέχεια της ιστορίας, δυστυχώς, δεν ήταν η αναμενόμενη. Αλλά, ο Θουκυδίδης, εκτός από την εξιστόρηση των γεγονότων αποδεικνύεται και μεγάλος ανατόμος της ανθρώπινης φύσης. Υποστήριξε – και δικαιώθηκε - ότι, εφόσον δεν αλλάζει η ανθρώπινη φύση, οι συγκρούσεις και οι συμφορές θα είναι αναπόφευκτες.

Επίσης, ο Θουκυδίδης συσχέτισε τη φρίκη του πολέμου με την ηθική κρίση και παρακμή. Η ηθική παρακμή  προαναγγέλλει τις ανήκουστες συμφορές που βιώνουν οι κοινωνίες σε εμπόλεμη ή μη κατάσταση. Μιας και ζούμε σήμερα, μια πρωτόγνωρη, θα έλεγα, κρίση, για να συνετιστούμε και να συγκρίνουμε θα παραθέσω, στη συνέχεια, επιλεκτικά, αποσπάσματα από το Γ΄βιβλίο, κεφ. 82 των ιστοριών του. ( Μετάφραση Άγγελου Βλάχου, πηγή: Αιέν αριστεύειν. Οι υπογραμμίσεις δικές μου.)

  1. Οι δημοκρατικοί καλούσαν τους Αθηναίους να τους βοηθήσουν και οι ολιγαρχικοί τους Λακεδαιμόνιους. Όσο διαρκούσε η ειρήνη, δεν είχαν ούτε πρόφαση, αλλά ούτε και την διάθεση να τους καλέσουν για βοήθεια. Με τον πόλεμο, όμως, καθεμιά από τις αντίπαλες πολιτικές παρατάξεις μπορούσε εύκολα να βρει ευκαιρία να προκαλέσει εξωτερική επέμβαση, για να καταστρέψει τους αντιπάλους της και να ενισχυθεί η ίδια, για ν’ ανατρέψει το πολίτευμα.
  1. 2. Οι εμφύλιες συγκρούσεις έφεραν μεγάλες κι αμέτρητες συμφορές στις πολιτείες, συμφορές που γίνονται και θα γίνονται πάντα όσο δεν αλλάζει η φύση του ανθρώπου, συμφορές που μπορεί να είναι βαρύτερες ή ελαφρότερες κι έχουν διαφορετική μορφή ανάλογα με τις περιστάσεις. Σε καιρό ειρήνης και όταν ευημερεί ο κόσμος και οι πολιτείες, οι άνθρωποι είναι ήρεμοι, γιατί δεν τους πιέζουν ανάγκες φοβερές. Αλλά, όταν έρθει ο πόλεμος, που φέρνει στους ανθρώπους την καθημερινή στέρηση, γίνεται δάσκαλος της βίας κι ερεθίζει τα πνεύματα του πλήθους, σύμφωνα με τις καταστάσεις που δημιουργεί.
  1. Ο εμφύλιος πόλεμος, λοιπόν, μεταδόθηκε από πολιτεία σε πολιτεία. Κι όσες πολιτείες έμειναν τελευταίες, έχοντας μάθει τι είχε γίνει αλλού, προσπαθούσαν να υπερβάλουν σ’ επινοητικότητα, σε ύπουλα μέσα και σε ανήκουστες εκδικήσεις.
  1. Για να δικαιολογήσουν τις πράξεις τους, άλλαζαν ακόμα και την σημασία των λέξεων. Η παράλογη τόλμη θεωρήθηκε ανδρεία και αφοσίωση στο κόμμα, η προσωπική διστακτικότητα θεωρήθηκε δειλία, που κρύβεται πίσω από εύλογες προφάσεις και η σωφροσύνη προσωπίδα της ανανδρείας. Η παραφορά θεωρήθηκε ανδρική αρετή, ενώ η τάση, να εξετάζονται προσεκτικά όλες οι όψεις ενός ζητήματος, θεωρήθηκε πρόφαση για υπεκφυγή.
  1. Όποιος ήταν έξαλλος γινόταν ξακουστός, ενώ όποιος έφερνε αντιρρήσεις γινόταν ύποπτος. Όποιον επινοούσε κανένα τέχνασμα και πετύχαινε, τον θεωρούσαν σπουδαίο, κι όταν υποψιαζόταν σύγκαιρα και φανέρωνε τα σχέδια του αντιπάλου, τον θεωρούσαν ακόμα πιο σπουδαίο. Ενώ, όποιος ήταν αρκετά προνοητικός, ώστε να μην χρειαστούν τέτοια μέσα, θεωρούσαν ότι διαλύει το κόμμα και ότι είναι τρομοκρατημένος από την αντίπαλη παράταξη. Με μια λέξη, όποιος πρόφταινε να κάνει κακό πριν από τον άλλον, ήταν άξιος επαίνου, καθώς κι εκείνος που παρακινούσε στο κακό όποιον δεν είχε σκεφτεί να το κάνει.
  1. Αλλά, και η συγγένεια θεωρήθηκε χαλαρότερος δεσμός από την κομματική αλληλεγγύη, γιατί οι ομοϊδεάτες ήσαν έτοιμοι να επιχειρήσουν οτιδήποτε, χωρίς δισταγμό, και τούτο επειδή τα κόμματα δεν σχηματίστηκαν για να επιδιώξουν κοινή ωφέλεια με νόμιμα μέσα, αλλά, αντίθετα, για να ικανοποιήσουν την πλεονεξία στους παρανομούντες. Και η μεταξύ τους αλληλεγγύη βασιζόταν περισσότερο στην συνενοχή τους παρά στους όρκους τους στους θεούς.
  1. Γενικά, είναι ευκολότερο να φαίνονται επιδέξιοι οι κακούργοι, παρά να θεωρούνται τίμιοι όσοι δεν είναι δόλιοι. Οι περισσότεροι άνθρωποι προτιμούν να κάνουν το κακό και να θεωρούνται έξυπνοι, παρά να είναι καλοί και να τους λένε κουτούς.

8. Αιτία όλων αυτών είναι η φιλαρχία, που έχει ρίζα την πλεονεξία και την φιλοδοξία, που έσπρωχναν τις φατρίες ν’ αγωνίζονται με λύσσα. Οι αρχηγοί των κομμάτων, στις διάφορες πολιτείες, πρόβαλλαν ωραία συνθήματα. Ισότητα των πολιτών από την μια μεριά, σωφροσύνη της αριστοκρατικής διοίκησης από την άλλη. Προσποιούνταν έτσι ότι υπηρετούν την πολιτεία, ενώ πραγματικά ήθελαν να ικανοποιήσουν προσωπικά συμφέροντα και αγωνίζονταν με κάθε τρόπο να νικήσουν τους αντιπάλους τους. Καμιά από τις δύο παρατάξεις δεν είχε κανέναν ηθικό φραγμό κι εκτιμούσε περισσότερο όσους κατόρθωναν να κρύβουν κάτω από ωραία λόγια φοβερές πράξεις.

 

Γιώργος Κ. Καπρινιώτης

Κατασκευή - Φιλοξενία: E-base.gr