Ο οστρακισμός ή εξοστρακισμός ήταν θεσμός στην αρχαία Αθήνα, που στόχο είχε την προστασία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Έτσι, σύμφωνα με αυτόν τον θεσμό, οι Αθηναίοι καλούνταν μια φορά το χρόνο, για να αποφασίσουν αν κάποιο σημαντικό πολιτικό πρόσωπο είχε αποκτήσει τόση δύναμη, ώστε να κινδυνεύει η δημοκρατία και η ελευθερία του λαού. Με άλλα λόγια οι αρχαίο Αθηναίοι, και με βάση το παρελθόν που κυβέρνησαν τύραννοι, είχαν το φόβο ότι ήταν δυνατό ένα πολιτικό πρόσωπο με μεγάλη επιρροή και ακτινοβολία να εγκαθιδρύσει τυραννία, δηλαδή δικτατορία.

                Ο Αριστοτέλης στο έργο του «Αθηναίων Πολιτεία, κεφ. 22» αναφέρει ότι ο νόμος περί οστρακισμού ψηφίστηκε από τον Κλεισθένη (508 π. Χ.) τον θεμελιωτή της αθηναϊκής δημοκρατίας. Η Εκκλησία του δήμου (η συγκέντρωση του λαού) αποφάσιζε μια φορά το χρόνο, για να εξοριστεί από την Αθήνα για δέκα χρόνια το πρόσωπο που το θεωρούσαν επικίνδυνο για το δημοκρατικό πολίτευμα. Έπρεπε, όμως, να αποφασίσουν για τον εξοστρακισμό ενός πολίτη τουλάχιστον 6.000 πολίτες. Άλλη πληροφορία κάνει λόγο για συμμετοχή στην ψηφοφορία, τουλάχιστον, 6.000 πολιτών.

                Η λέξη οστρακισμός προέρχεται από το όστρακον, που ήταν ένα κομμάτι από σπασμένο πήλινο αγγείο και πάνω σε αυτό έγραφαν οι ψηφοφόροι το όνομα του πολίτη, που έπρεπε, κατά τη γνώμη τους, να εξοριστεί (εξοστρακιστεί).

                Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι ο εξοστρακισμένος δεν έχανε ούτε την περιουσία του ούτε την ιδιότητα του πολίτη. Όταν επέστρεφε, ήταν ένας κανονικός πολίτης με όλα τα δικαιώματα. Τον οστρακισμό εφάρμοσαν και άλλες πόλεις της Ελλάδας, όπως η Μίλητος, τα Μέγαρα και το Άργος.

                Στην αρχαία Αθήνα δεν χαρίζονταν σε κανέναν. Έτσι, ανάμεσα σε αυτούς που τιμωρήθηκαν με οστρακισμό ήταν ο Ίππαρχος, ο Μεγακλής, Ξάνθιππος (πατέρας του Περικλή) ο Θεμιστοκλής, ο Κίμων, ο Αριστείδης ο δίκαιος κ.α. Μάλιστα, για τον τελευταίο αναφέρεται και το ακόλουθο περιστατικό. Ένας αγράμματος αθηναίος πολίτης απευθύνθηκε τυχαία σε έναν συμπολίτη του, για να γράψει το όνομα του Αριστείδη στο όστρακο που κρατούσε. Αυτός ο συμπολίτης ήταν ο ίδιος ο Αριστείδης, ο οποίος τον ρώτησε: Τι κακό σου έχει κάνει ο Αριστείδης και εκείνος απάντησε: κανένα κακό, αλλά βαρέθηκα να ακούω να τον ονομάζουν δίκαιο. Ο Αριστείδης σε αυτή την απάντηση δεν ανταπάντησε, αλλά έγραψε το όνομά του στο όστρακο και του το επέστρεψε.

                Γενικά, στην αρχαία Αθήνα δεν υποχωρούσαν μπροστά σε κανέναν μεγάλο στρατηγό ή πολιτικό ή ρήτορα. Όποιος παρανομούσε ή διέπραττε αδικήματα εναντίον της πατρίδας και της δημοκρατίας τιμωρούνταν αυστηρά. Έτσι, τιμωρήθηκαν ο Μιλτιάδης, ο αρχιτέκτονας της νίκης στο Μαραθώνα (490 π. Χ.), ο Παυσανίας, ο νικητής της μάχης των Πλαταιών (479 π. Χ.), ο Θεμιστοκλής, νικητής της ναυμαχίας στη Σαλαμίνα (480 π.Χ.), ο ιστορικός Θουκυδίδης κ.α.

                Όμως, ο θεσμός του οστρακισμού, αφού διέγραψε μια πορεία, μικρότερη των εκατό ετών, ατόνησε και τελικά καταργήθηκε. Ο τελευταίος που εξοστρακίστηκε ήταν ο πολιτικός και δημαγωγός Υπέρβολος (417 π.Χ.). Στον εξοστρακισμό του σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν οι αντίπαλοί του, Αλκιβιάδης και Νικίας. Δηλαδή, έγινε εκμετάλλευση και κατάχρηση του θεσμού για τον οστρακισμό και χρησιμοποιήθηκε ως μέσο για εξουδετέρωση των πολιτικών αντιπάλων.

Να γιατί η δημοκρατία είναι μεν το καλύτερο πολίτευμα, αλλά δίνει δικαιώματα σε πολιτικούς να τα εκμεταλλεύονται ή να κάνουν κατάχρηση, προκειμένου να καταλαμβάνουν την εξουσία, να εξοντώνουν πολιτικά αντιπάλους ή ακόμα και να ανατρέπουν το δημοκρατικό πολίτευμα.

Ύστερα από αυτά, τίθενται εύλογα ερωτήματα : Λειτουργεί στην εντέλεια η σημερινή δημοκρατία; Πώς προστατεύεται η δημοκρατία σήμερα; Τηρείται το σύνταγμα; Θωρακίζεται με τους απαραίτητους νόμους; Κάποιοι νόμοι, ή ακόμη και το σύνταγμα, δεν αφήνουν παράθυρα για εκμετάλλευση, για κατάχρηση, για διαπλοκή, διαφθορά ή ατιμωρησία; Στην πράξη εφαρμόζονται όλοι οι νόμοι; Πόσοι μεγαλόσχημοι πολιτικοί, και όχι μόνο, τιμωρήθηκαν στη χώρα μας από τη μεταπολίτευση και μετά; Οι νόμοι που αναφέρονται στην παραγραφή και στη λεγόμενη ευθύνη των υπουργών είναι δίκαιοι νόμοι και συνάδουν με την ισότητα των πολιτών; Πόσο ηθικό είναι για τα πολιτικά πρόσωπα να δημιουργούν υπεράκτιες εταιρείες (offshore company) ή να καταθέτουν τα χρήματά τους σε αυτούς τους φορολογικούς παραδείσους; Ο κάθε πολίτης ας δώσει τις απαντήσεις.

Πάντως, το βέβαιο είναι ότι και η δημοκρατία έχει τρωτά σημεία και είναι αναγκαίο να υπάρχουν ασφαλιστικές δικλείδες, προκειμένου να προστατεύεται από καταχρήσεις πολιτικών. Πώς, όμως, μπορεί να θωρακιστεί καλύτερα η δημοκρατίας; Προφανώς, με τη θέσπιση κατάλληλων νόμων. Με τη θέσπιση δίκαιων νόμων, αλλά και με την εφαρμογή τους στην πράξη, είναι δυνατό να εξοστρακιστούν όλα τα τρωτά της δημοκρατίας. Το μόνο πρόβλημα που πρέπει να ξεπεραστεί είναι πώς οι πολιτικοί θα θέτουν σε προτεραιότητα το γενικό συμφέρον και όχι το δικό τους. Με άλλα λόγια να μην γίνεται πράξη αυτό που λέει ο λαός «Γιάννης κερνά και Γιάννης πίνει».

(Γιώργος Κ.Καπρινιώτης, 22/6/2016).

Κατασκευή - Φιλοξενία: E-base.gr